Cọc hợp lý cho một đơn quà là phần đủ bù chi phí shop phải bỏ ra riêng cho bạn, như nguyên liệu làm riêng, chữ in riêng, hàng đặt riêng, chứ không phải toàn bộ giá trị đơn; với shop mới quen, bạn nên trả phần còn lại sau khi đã thấy ảnh hàng hoàn chỉnh hoặc khi người nhận đã cầm quà.
Anh Phong định đặt bánh kem và một bó hoa giao cho vợ ở TP.HCM đúng ngày kỷ niệm cưới, trong khi anh đang đi công tác. Shop anh tìm được báo rằng phải chuyển khoản toàn bộ mới giữ được lịch, vì dịp này đông đơn. Anh không biết như vậy có bình thường không. Bài này giúp anh, và bạn, biết mức cọc nào là hợp lý cho từng loại đơn, và khi nào nên dừng lại.
Vì sao shop quà xin cọc
Cọc không phải là dấu hiệu xấu. Với nhiều món quà, shop phải bỏ tiền và công ra trước khi giao: mua hoa tươi theo số lượng, nướng cốt bánh, in chữ tên người nhận, đặt hộp in riêng. Nếu khách huỷ phút chót hoặc không nghe máy khi giao, shop mất trắng những thứ đó vì không bán lại được cho ai. Cọc là cách shop chia sẻ rủi ro này với khách.
Nhưng cọc chỉ hợp lý khi nó tương ứng với phần rủi ro thật. Một hộp quà làm từ các món đóng gói sẵn, shop có thể bán lại cho khách khác nếu bạn huỷ, thì phần rủi ro rất nhỏ. Một chiếc bánh in ảnh và tên riêng, hoặc một bó hoa đặt theo số bông và màu riêng, thì phần rủi ro lớn hơn nhiều.
Vì vậy, khi shop xin cọc, câu hỏi nên đặt là: phần nào trong đơn này shop không bán lại được nếu mình huỷ? Cọc khoảng bằng phần đó là hợp lý. Cọc lớn hơn nhiều mà không có lý do rõ thì nên hỏi lại. Shop đòi toàn bộ trước, đặc biệt là shop bạn mới gặp lần đầu, là trường hợp cần cẩn trọng nhất.
Mức cọc thường gặp theo loại đơn
Bảng dưới đây mô tả cách nhiều shop quà làm việc tử tế thường áp dụng, chỉ để bạn có mốc tham khảo. Mỗi shop có quy định riêng, điều quan trọng là quy định ấy được nói rõ trước khi bạn chuyển tiền.
| Loại đơn | Cọc thường gặp | Lý do |
|---|---|---|
| Hộp quà gồm món đóng gói sẵn | Không cọc, hoặc cọc phần nhỏ | Shop bán lại được nếu bạn huỷ |
| Giỏ trái cây, giỏ quà phối món | Phần nhỏ đến khoảng một phần ba | Trái cây tươi khó bán lại sau một hai ngày |
| Bánh kem có chữ, có ảnh in riêng | Khoảng một nửa | Bánh làm riêng, không bán được cho người khác |
| Hoa đặt theo số bông, màu riêng | Khoảng một nửa | Hoa nhập theo đơn, héo nhanh |
| Quà khắc tên, in tên riêng | Khoảng một nửa đến phần lớn | Hàng chỉ dùng được cho đúng người nhận |
| Đơn nhiều địa chỉ, số lượng lớn | Theo từng đợt làm hàng | Shop phải nhập hàng và thuê thêm người |
Hai điểm cần nhớ. Thứ nhất, kể cả với hàng làm riêng, phần còn lại vẫn nên trả sau khi bạn thấy ảnh hàng hoàn chỉnh, chưa phải trả toàn bộ ngay lúc đặt. Thứ hai, với khách quen lâu năm, nhiều shop không cần cọc; nếu bạn là khách mới, việc shop xin cọc cao hơn một chút là dễ hiểu.
Khi nào nên dừng, không chuyển tiền
Có những tình huống mà dù món quà đẹp tới đâu, bạn cũng nên dừng lại trước khi chuyển bất kỳ khoản nào:
- shop đòi chuyển toàn bộ trước cho một hộp quà làm từ món đóng gói sẵn;
- tài khoản nhận tiền đứng tên một người không liên quan tới tên shop, và shop không giải thích được vì sao;
- shop giục chuyển trong vài phút, nói "sắp hết slot", "giá chỉ giữ tới cuối ngày";
- shop yêu cầu chuyển thêm một khoản sau khi bạn đã cọc, với lý do mơ hồ như "phí xác nhận", "phí giữ đơn";
- shop gửi một đường dẫn lạ để thanh toán thay vì cho số tài khoản, hoặc hỏi mã xác thực mà ngân hàng gửi về điện thoại bạn;
- shop không có chính sách hoàn cọc khi chính shop không giao được.
Trong trường hợp của anh Phong, bánh kem và hoa là hai món làm riêng nên việc shop xin cọc là hợp lý. Nhưng đòi toàn bộ trước, giục chuyển ngay vì đông đơn, thì anh nên đề nghị cọc một phần. Nếu shop không đồng ý, anh chọn shop khác vẫn kịp, vì còn ba ngày nữa mới tới ngày kỷ niệm.
Chuyển cọc an toàn từng bước
Khi đã quyết định cọc, bạn làm theo trình tự sau để khoản cọc có thể truy lại được nếu có chuyện:
- Nhận số tài khoản bằng chữ trong cùng khung chat với shop, không chuyển theo số tài khoản do một người khác nhắn tới.
- Đối chiếu tên chủ tài khoản hiện ra khi bạn nhập số tài khoản với tên shop hoặc tên chủ shop đã giới thiệu.
- Ghi nội dung chuyển khoản gồm mã đơn hoặc tên người nhận và ngày giao, để sau này tra dễ.
- Chụp màn hình biên lai chuyển khoản, gửi lại cho shop trong cùng khung chat.
- Đề nghị shop nhắn xác nhận đã nhận cọc, ghi rõ số tiền còn lại và thời điểm trả phần còn lại.
- Lưu biên lai và tin xác nhận cùng một chỗ với tin chốt đơn.
Bước 1 nghe có vẻ thừa, nhưng một kiểu gian lận khá phổ biến là kẻ gian giả làm nhân viên shop, nhắn riêng cho khách đang hỏi đơn và đưa số tài khoản khác. Chỉ chuyển theo thông tin trong đúng khung chat chính của shop là cách tránh đơn giản nhất.
Thoả thuận trước về cọc khi huỷ đơn và khi shop trễ
Bạn huỷ trước giờ shop bắt đầu làm. Nhiều shop hoàn toàn bộ hoặc giữ một phần nhỏ. Hỏi rõ mốc giờ: huỷ trước mấy giờ của ngày nào thì được hoàn.
Bạn huỷ sau khi shop đã làm hàng riêng. Shop thường giữ cọc để bù chi phí. Điều này hợp lý nếu đã nói trước, nhưng nên hỏi xem có thể đổi sang ngày khác thay vì mất cọc không.
Shop không giao được, giao trễ quá khung giờ hẹn. Cọc cần được hoàn đầy đủ, hoặc bạn được chọn nhận hàng trễ kèm một khoản bù. Hỏi rõ điều này trước khi cọc.
Người nhận không có mặt, không nghe máy. Hỏi trước shop sẽ chờ bao lâu, gọi ai thay, giao lại có tính thêm phí không. Đây là chỗ hay phát sinh tranh cãi nhất về cọc.
Hàng tới hỏng, thiếu, sai chữ. Thoả thuận rằng trong trường hợp này phần còn lại chưa phải trả cho tới khi shop xử lý xong, dù là đổi, bù hay giảm.
Trả phần còn lại khi người nhận là người khác
Khó nhất của gửi quà từ xa là người nhận không phải là người trả tiền. Shop không thể thu tiền của người nhận, nhất là khi đó là quà bất ngờ. Vì vậy, nhiều người chọn trả toàn bộ trước cho tiện. Có một cách cân bằng hơn: chia khoản thanh toán theo mốc sự việc thay vì theo thời gian.
Mốc thứ nhất là lúc đặt: trả phần cọc tương ứng với hàng làm riêng. Mốc thứ hai là khi shop gửi ảnh và video hàng hoàn chỉnh trước khi giao: nếu đúng như thoả thuận, bạn trả thêm một phần. Mốc thứ ba là khi người giao gửi ảnh trao tận tay: bạn trả nốt phần còn lại.
Với anh Phong, nếu shop đồng ý cách này, anh trả phần cọc lúc đặt, trả nốt phần lớn khi thấy ảnh bánh đúng chữ và hoa đúng màu, và phần cuối khi người giao gửi ảnh chị nhận quà. Shop không bị rủi ro vì hàng làm riêng đã có cọc; anh cũng không bị rủi ro vì phần lớn tiền chỉ đi khi đã thấy hàng. Shop từ chối mọi cách chia như vậy với một khách mới, thì đó là lý do đủ để chọn nơi khác.
Ví dụ tính cọc cho đơn của anh Phong
Không cần con số tiền cụ thể, chỉ cần chia đơn thành từng phần và hỏi phần nào là làm riêng. Đơn của anh Phong gồm ba phần:
| Phần trong đơn | Làm riêng hay bán lại được | Cọc hợp lý cho phần này |
|---|---|---|
| Bánh kem có chữ kỷ niệm và tên hai vợ chồng | Làm riêng, không bán lại được | Khoảng một nửa giá bánh |
| Bó hoa theo màu chị thích, số bông theo số năm cưới | Làm riêng, hoa héo nhanh | Khoảng một nửa giá hoa |
| Phí giao trong khung giờ hẹn | Chưa phát sinh nếu đơn bị huỷ sớm | Trả khi giao, hoặc gộp vào lần trả cuối |
Cộng lại, khoản cọc hợp lý của anh Phong vào khoảng một nửa giá trị hàng, chưa tính phí giao. Phần còn lại chia hai mốc: khi thấy ảnh bánh đúng chữ và hoa đúng màu, và khi người giao gửi ảnh trao tận tay.
Nếu shop đưa ra mức cọc khác, chẳng hạn cao hơn vì là ngày đông đơn, bạn không cần tranh luận về con số. Chỉ cần hỏi: "Nếu mình huỷ trước hai ngày thì shop hoàn bao nhiêu, nếu shop giao trễ thì hoàn bao nhiêu?" Câu trả lời cho biết khoản cọc đó có công bằng với bạn hay không.
Nhìn từ phía người làm shop
Người bán quà lâu năm thường kể rằng thứ làm họ lỗ nhiều nhất không phải khách huỷ, mà là khách "biến mất": đặt bánh, đặt hoa, rồi không nghe máy, không trả lời tin nhắn đúng ngày giao. Cọc sinh ra để chống lại chuyện đó. Vì vậy, một shop xin cọc kèm giải thích rõ lý do là shop đang làm ăn nghiêm túc, không phải đang làm khó bạn.
Cũng chính người làm shop biết rằng đòi toàn bộ trước sẽ khiến khách mới ngần ngại. Shop tử tế thường linh hoạt: cọc ít với khách quen, cọc nhiều hơn với hàng làm riêng, và luôn nói trước điều kiện hoàn cọc. Khi bạn đề nghị cách chia theo mốc ảnh, shop như vậy thường đồng ý, vì nó bảo vệ cả hai bên. Nếu một shop không chịu thương lượng chút nào, đó là thông tin quý hơn mọi lời khen trên trang.
Câu hỏi thường gặp
Shop đòi chuyển khoản trước toàn bộ thì có phải lừa đảo không?
Không hẳn, nhiều shop làm ăn thật vẫn yêu cầu như vậy vào mùa đông đơn. Tuy vậy, với shop bạn mới gặp lần đầu, bạn nên đề nghị cọc một phần. Nếu shop từ chối hoàn toàn và giục chuyển ngay, hãy chọn shop khác.
Cọc rồi mà shop không giao thì đòi lại thế nào?
Bạn nhắn yêu cầu hoàn cọc bằng chữ, kèm biên lai và tin chốt đơn. Nếu shop không phản hồi, bạn có thể gửi phản ánh tới nền tảng nơi shop bán hàng, liên hệ ngân hàng của mình để được hướng dẫn, và trình báo cơ quan công an nếu có dấu hiệu lừa đảo.
Thanh toán khi nhận hàng có an toàn hơn cọc không?
Với bạn thì an toàn hơn, nhưng khi quà gửi cho người khác, người nhận phải trả tiền hộ bạn, làm mất đi phần bất ngờ. Nhiều shop cũng không nhận thanh toán khi nhận với hàng làm riêng. Cách chia theo mốc ảnh là phương án ở giữa.
Có nên cọc qua ví điện tử thay vì chuyển khoản ngân hàng không?
Hình thức nào cũng được, quan trọng là tên người nhận tiền khớp với shop, bạn có biên lai và có tin xác nhận của shop. Tránh mọi đường dẫn thanh toán lạ do shop gửi, và không bao giờ cung cấp mã xác thực cho bất kỳ ai.
Shop nói không hoàn cọc trong mọi trường hợp thì sao?
Một điều kiện như vậy rất bất lợi cho bạn, nhất là khi lỗi thuộc về shop. Bạn nên hỏi lại cụ thể về trường hợp shop không giao được. Nếu shop vẫn giữ điều kiện đó, hãy cân nhắc chọn shop khác cho đơn quan trọng.
Khách quen lâu năm có cần cọc không?
Tuỳ shop, nhiều nơi không lấy cọc với khách quen. Nhưng bạn vẫn nên giữ thói quen nhận số tài khoản trong đúng khung chat và đối chiếu tên chủ tài khoản, vì tài khoản mạng xã hội của shop quen cũng có thể bị chiếm.