Khi mua quà online để tặng người thân, bạn được Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15 bảo vệ: có quyền được biết thông tin đầy đủ, được nhận đúng món đã thoả thuận, được cung cấp hoá đơn chứng từ, được bồi thường khi sai cam kết và được khiếu nại, khởi kiện. Đổi lại, bạn cũng có nghĩa vụ cung cấp thông tin chính xác và kiểm tra hàng khi nhận.
Bác Tâm ở Gia Lai lần đầu tự đặt quà online, mua hộp bánh trung thu gửi cháu ở Đắk Lắk. Shop ghi "không đổi trả mọi trường hợp" ngay trên trang. Bánh tới bị vỡ nửa hộp, bác nghĩ dòng chữ đó đã khoá hết đường. Bài này giải thích các quyền bác, và bạn, thực sự có khi mua quà online, theo đúng câu chữ của luật hiện hành, và chỗ nào luật đòi hỏi bạn phải tự làm phần mình.
Mua quà tặng người khác có được coi là người tiêu dùng không
Khoản 1 Điều 3 Luật số 19/2023/QH15 định nghĩa người tiêu dùng là người mua, sử dụng sản phẩm, hàng hoá, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình, cơ quan, tổ chức và không vì mục đích thương mại. Mua bánh mừng thọ cho mẹ, giỏ trái cây thăm bạn ốm, hộp quà cho con ở xa đều là tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân và gia đình. Bạn là người tiêu dùng, dù người cầm món quà là ai khác.
Với quà cơ quan mua tặng nhân viên hay khách hàng, định nghĩa có nhắc tới cơ quan, tổ chức, nhưng kèm điều kiện không vì mục đích thương mại. Trường hợp mua để bán lại thì rõ ràng không phải. Còn những trường hợp ở giữa, như quà tặng đối tác, cần xem từng hoàn cảnh; nếu đơn lớn và có tranh chấp, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Bên bán cũng được hiểu rộng. Khoản 2 Điều 3 tính cả cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên, không phải đăng ký kinh doanh. Theo Điều 9, những người bán nhỏ này vẫn phải bảo đảm chất lượng, số lượng, công dụng của hàng; cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ; và đổi hàng hoặc trả lại tiền khi hàng không đúng như thông tin họ đã đưa. Shop làm bánh tại nhà, bán qua mạng xã hội không vì thế mà đứng ngoài trách nhiệm.
Các quyền chính và nghĩa là gì với một đơn quà
Điều 4 liệt kê quyền của người tiêu dùng. Bảng dưới đây chọn những quyền sát nhất với việc đặt quà online và chuyển thành việc cụ thể:
| Quyền theo Điều 4 | Với đơn quà nghĩa là |
|---|---|
| Được cung cấp hoá đơn, chứng từ, tài liệu liên quan đến giao dịch; thông tin kịp thời, chính xác, đầy đủ (khoản 2) | Bạn được hỏi rõ món, ruột giỏ, xuất xứ, hạn dùng, phí giao, và xin chứng từ thanh toán |
| Được cung cấp sản phẩm, dịch vụ đúng với nội dung đã giao kết (khoản 3) | Mẫu đã chốt, chữ ghi trên bánh, giờ giao đã hẹn là phần của thoả thuận |
| Góp ý về giá, chất lượng, phong cách phục vụ, phương thức giao dịch (khoản 4) | Bạn được phản hồi, đánh giá trung thực về shop |
| Yêu cầu bồi thường khi hàng không đúng chất lượng, số lượng hoặc không đúng quảng cáo, cam kết (khoản 5) | Giỏ thiếu món, bánh khác hẳn ảnh mẫu là căn cứ để đòi đổi, hoàn hoặc bồi thường |
| Khiếu nại, tố cáo, khởi kiện hoặc đề nghị tổ chức xã hội khởi kiện (khoản 7) | Khi shop không giải quyết, bạn có đường đi tiếp |
Các quyền này không phụ thuộc vào việc shop có ghi chúng trên trang hay không. Chúng có sẵn trong luật. Việc của bạn là biết để nêu ra đúng lúc, bằng giọng bình tĩnh, kèm bằng chứng.
Những việc shop bị cấm làm
Khoản 1 Điều 10 liệt kê các hành vi người kinh doanh bị nghiêm cấm. Một số hành vi gặp khá thường trong chuyện mua quà:
| Hành vi bị cấm (khoản 1 Điều 10) | Ví dụ trong đơn quà |
|---|---|
| Cung cấp thông tin sai lệch, không đầy đủ, không chính xác về sản phẩm (điểm a) | Ảnh mẫu là giỏ quà của nơi khác, món thật khác hẳn |
| Ép buộc thanh toán cho sản phẩm, dịch vụ đã cung cấp mà không có thoả thuận trước (điểm d) | Người giao đòi thêm phí "ngoài giờ" không hề báo trước |
| Không đền bù, trả lại tiền hoặc đổi lại do nhầm lẫn của chính người kinh doanh (điểm đ) | Shop giao nhầm đơn rồi từ chối giao lại |
| Không đền bù, trả lại tiền hoặc đổi lại khi hàng không đúng quảng cáo, cam kết (điểm e) | Giỏ quà "đủ 10 món" tới nơi chỉ có 7 món, shop im lặng |
| Đánh tráo, gian lận khi giao hàng (điểm g) | Thay món đã chốt bằng món rẻ hơn mà không hỏi |
| Ngăn cản người tiêu dùng kiểm tra sản phẩm, trừ khi pháp luật có quy định khác (điểm i) | Người giao không cho người nhận mở xem hộp trước khi trả tiền, dù hai bên không có thoả thuận nào khác |
| Bắt mua thêm như điều kiện bắt buộc để giao kết, trái ý muốn (điểm k) | Chỉ nhận đơn bánh nếu mua kèm hoa |
Bạn không cần trích điều khoản với shop ở tin nhắn đầu tiên. Nhưng biết rằng hành vi nào bị cấm giúp bạn không chùn bước khi shop nói "quy định của shop là vậy". Quy định riêng của shop không đứng trên luật.
Dòng "không đổi trả mọi trường hợp" có giá trị tới đâu
Điều 25 liệt kê các điều khoản người kinh doanh không được quy định trong hợp đồng, hợp đồng theo mẫu hay điều kiện giao dịch chung với người tiêu dùng. Trong đó có: hạn chế, loại trừ trách nhiệm được pháp luật quy định của người kinh doanh (khoản 1); hạn chế, loại trừ quyền khiếu nại, khởi kiện của người tiêu dùng (khoản 2); cho phép người kinh doanh đơn phương thay đổi quy định của hợp đồng đã giao kết (khoản 3); quy định hoặc thay đổi giá tại thời điểm giao hàng, trừ khi pháp luật quy định khác (khoản 6).
Với trường hợp của bác Tâm, dòng "không đổi trả mọi trường hợp" không thể xoá trách nhiệm của shop khi hàng giao tới bị vỡ, vì luật đã quy định trách nhiệm đổi hàng hoặc trả lại tiền khi hàng không bảo đảm chất lượng như thông tin đã cung cấp. Dòng chữ đó, nếu có hiệu lực, chỉ hợp lý với trường hợp người mua đổi ý khi hàng không có lỗi.
Khi nói chuyện với shop, bác có thể viết: "Mình hiểu shop không nhận đổi trả khi khách đổi ý. Nhưng bánh tới bị vỡ nửa hộp, mình gửi kèm ảnh lúc mở. Mình đề nghị shop giao bù hoặc hoàn phần bánh vỡ." Câu này tách rõ hai trường hợp, không đối đầu, và đặt đúng trọng tâm vào lỗi hàng hoá.
Thông tin của người nhận quà cũng được bảo vệ
Bạn đưa shop thông tin của người khác. Khi đặt quà, bạn gửi tên, địa chỉ, số liên lạc của người nhận. Khoản 3 Điều 3 tính thông tin cá nhân và thông tin về giao dịch vào thông tin của người tiêu dùng, và Điều 15 yêu cầu người kinh doanh bảo đảm an ninh cho việc thu thập, lưu trữ, sử dụng thông tin này.
Shop không được dùng tuỳ tiện. Điểm m khoản 1 Điều 10 cấm thu thập, lưu trữ, sử dụng thông tin của người tiêu dùng trái quy định. Nếu người nhận bỗng nhận tin quảng cáo dồn dập từ shop, bạn có lý do để phản ánh với shop.
Chỉ đưa đủ để giao. Tên, địa chỉ giao, số liên lạc là đủ. Không cần gửi ngày sinh, số căn cước hay ảnh giấy tờ của người nhận, dù shop hỏi "để làm thiệp".
Không bắt buộc đồng ý để được mua. Khoản 14 Điều 25 nêu người kinh doanh không được quy định việc người tiêu dùng phải đồng ý cho thu thập, lưu trữ, sử dụng thông tin làm điều kiện giao kết, trừ khi pháp luật quy định khác.
Nghĩa vụ của chính bạn: phần hay bị quên
Điều 5 đặt ra nghĩa vụ cho người tiêu dùng. Với người đặt quà online, mấy nghĩa vụ này chuyển thành việc cụ thể:
- Kiểm tra hàng trước khi nhận theo quy định (khoản 1): dặn người nhận xem hộp, đếm món trước khi người giao rời đi, và chụp ảnh lại.
- Cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ (khoản 5): bạn chịu trách nhiệm nếu ghi sai địa chỉ, sai tên, sai số liên lạc.
- Tuân thủ hướng dẫn bảo quản (khoản 3): bánh kem để ngoài nắng nửa ngày rồi chảy thì khó đòi shop chịu.
- Chọn hàng có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng (khoản 1): hỏi xuất xứ món trong giỏ, đừng chỉ nhìn ảnh.
- Báo kịp thời khi phát hiện hàng không an toàn (khoản 4): ví dụ đồ ăn trong giỏ có dấu hiệu hỏng trước hạn.
Làm đủ phần mình giúp bạn đứng vững khi có tranh chấp. Shop rất hay hỏi lại "người nhận có kiểm hàng không" hay "chị có ghi đúng địa chỉ không"; trả lời được bằng ảnh và tin nhắn là bạn đã đi trước một bước.
Áp vào trường hợp bác Tâm: sáu việc làm ngay
Từ các quyền và nghĩa vụ ở trên, đây là trình tự gọn cho một đơn quà giao tới bị lỗi, dùng được cho hầu hết tình huống tương tự:
- Nhờ cháu chụp ảnh, quay video hộp bánh vỡ ngay, trước khi cắt hay chia bánh, kèm cả vỏ hộp và phiếu giao.
- Mở lại tin nhắn chốt đơn, xem shop đã mô tả món thế nào và có hướng dẫn bảo quản gì.
- Nhắn shop: sự việc, ảnh, đề nghị giao bù hoặc hoàn phần bánh vỡ, mốc trả lời. Tách rõ đây là lỗi hàng, không phải đổi ý.
- Nếu shop viện dòng "không đổi trả mọi trường hợp", trả lời nhẹ nhàng rằng dòng đó không thể loại trừ trách nhiệm khi hàng giao tới bị lỗi.
- Chờ phản hồi; shop phải báo đã tiếp nhận trong 03 ngày làm việc theo khoản 2 Điều 31.
- Nếu shop vẫn không giải quyết, gửi yêu cầu thương lượng chính thức, rồi mới tính tới nhờ hỗ trợ thương lượng.
Phần lớn các vụ như của bác Tâm khép lại ở bước thứ ba hoặc thứ tư, khi shop thấy người mua nói có căn cứ và có bằng chứng. Điều quan trọng là bước đầu tiên: ảnh chụp ngay lúc mở hộp. Thiếu bước này, các bước sau đều yếu đi nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Mua quà tặng người khác thì người mua hay người nhận là người tiêu dùng?
Người mua quà cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình là người tiêu dùng theo khoản 1 Điều 3 Luật số 19/2023/QH15. Người nhận sử dụng món quà cũng nằm trong định nghĩa. Thường người đặt là người làm việc với shop.
Shop bán qua mạng không đăng ký kinh doanh có phải chịu trách nhiệm không?
Có. Điều 9 của luật nêu cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên, không phải đăng ký kinh doanh vẫn phải bảo đảm chất lượng, cung cấp thông tin chính xác và đổi hàng hoặc trả tiền khi hàng không đúng thông tin đã đưa.
Shop ghi không đổi trả mọi trường hợp thì có còn đòi được không?
Khi hàng giao tới bị lỗi, sai, thiếu, bạn vẫn có quyền đòi đổi hoặc hoàn tiền. Điều 25 không cho phép người kinh doanh loại trừ trách nhiệm mà pháp luật đã quy định hay hạn chế quyền khiếu nại, khởi kiện của người tiêu dùng.
Người giao không cho mở hộp trước khi trả tiền có đúng không?
Điểm i khoản 1 Điều 10 cấm người kinh doanh ngăn cản người tiêu dùng kiểm tra sản phẩm, trừ khi pháp luật có quy định khác. Bạn nên thoả thuận rõ với shop từ lúc đặt rằng người nhận được mở xem trước khi ký nhận.
Shop có được dùng số điện thoại người nhận để gửi quảng cáo không?
Shop phải bảo vệ và sử dụng thông tin của người tiêu dùng đúng quy định theo Điều 15 và điểm m khoản 1 Điều 10. Nếu người nhận bị làm phiền, bạn có thể đề nghị shop ngừng và phản ánh nếu shop không hợp tác.
Người tiêu dùng có nghĩa vụ gì khi nhận quà?
Theo Điều 5, bạn có nghĩa vụ kiểm tra hàng trước khi nhận theo quy định, cung cấp thông tin chính xác, tuân thủ hướng dẫn bảo quản và báo kịp thời khi phát hiện hàng không an toàn. Làm đủ các việc này giúp bạn có lợi khi tranh chấp.