Shop quà bán qua mạng là người bán trong giao dịch từ xa theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 (Luật số 19/2023/QH15): phải cung cấp chính xác, đầy đủ thông tin về mình và về món quà, cho khách xem và xác nhận nội dung đơn, cung cấp chứng từ, tiếp nhận khiếu nại, bảo vệ thông tin của khách và không đưa vào điều kiện bán hàng những điều khoản luật cấm. Cá nhân bán nhỏ không phải đăng ký kinh doanh thì có danh sách trách nhiệm ngắn hơn, nhưng vẫn phải bán đúng chất lượng và đổi, trả khi hàng không như thông tin đã đưa.
Tình huống để hình dung: chị Lan bán hộp quà trên mạng xã hội ở Nghệ An đã hơn một năm. Một khách công ty đòi chứng từ để thanh toán nội bộ, một khách khác nhắn khiếu nại giỏ thiếu món rồi doạ "báo cơ quan bảo vệ người tiêu dùng". Chị không biết mình có những nghĩa vụ gì, cái nào bắt buộc, cái nào chỉ là phép lịch sự. Phần dưới đi qua từng nghĩa vụ, dẫn đúng điều luật, và dịch ra việc cụ thể ở một shop quà.
Shop của bạn thuộc nhóm nào trong luật
Luật chia người bán thành hai nhóm với mức trách nhiệm khác nhau. Xác định đúng nhóm trước, rồi mới xem nghĩa vụ:
| Nhóm | Thường là shop như thế nào | Trách nhiệm chính |
|---|---|---|
| Cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên, không phải đăng ký kinh doanh (Điều 9) | Người bán lẻ tẻ, quy mô nhỏ, thuộc diện pháp luật không bắt đăng ký kinh doanh | Bảo đảm an toàn, số lượng, chất lượng; không bán hàng trái pháp luật; cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ; đổi hàng hoặc nhận lại hàng, trả tiền khi hàng không như thông tin; chấp hành thu hồi |
| Tổ chức, cá nhân kinh doanh | Hộ kinh doanh, doanh nghiệp, hoặc cá nhân bán thường xuyên thuộc diện phải đăng ký | Toàn bộ nghĩa vụ trong luật, trong đó có các điều về giao dịch từ xa, chứng từ, khiếu nại, thông tin khách |
Bạn thuộc nhóm nào không do bạn tự chọn mà do quy định về đăng ký kinh doanh. Điều 9 cũng giao Chính phủ quy định chi tiết nhóm thứ nhất. Nếu không chắc, cứ làm theo nghĩa vụ của nhóm thứ hai: đầy đủ hơn không bao giờ là sai, và khách cũng tin shop làm bài bản hơn.
Chị Lan bán đều đặn mỗi ngày, có khách công ty, có thuê người giao. Shop của chị đã vượt xa hình ảnh "bán lẻ tẻ", nên chị nên hỏi về đăng ký kinh doanh và áp dụng đủ các nghĩa vụ ở dòng thứ hai.
Thông tin phải đưa cho khách khi bán từ xa
Điều 37 khoản 1 liệt kê thông tin người bán từ xa phải cung cấp chính xác, đầy đủ. Cột phải dịch từng nhóm sang việc ở shop quà:
| Nhóm thông tin trong luật | Ở shop quà nghĩa là |
|---|---|
| Tên, địa chỉ, số điện thoại, cách liên hệ của người bán | Tên shop, tên người bán, địa chỉ, cách liên hệ, ghi ở phần giới thiệu trang |
| Mã số doanh nghiệp, hoặc mã số thuế cá nhân với cá nhân | Mã số hộ kinh doanh, doanh nghiệp, hoặc mã số thuế cá nhân của chủ shop |
| Đo lường, số lượng, khối lượng, chất lượng, giá, xuất xứ, thời hạn sử dụng | Kích thước hộp, số món, khối lượng, xuất xứ món chính, hạn dùng đồ ăn |
| Chi phí giao hàng | Phí giao tính theo cách nào, phụ thu ngày lễ nếu có |
| Phương thức, thời hạn thanh toán; thời gian, địa điểm giao; điều kiện đổi trả | Cọc bao nhiêu, trả khi nào; khung giờ, khu vực giao; chính sách đổi, trả, huỷ |
| Các khoản phí, chi phí có thể phát sinh | Phí giao lại khi người nhận vắng, phí gói thêm, phí thiệp riêng |
| Quy trình đổi trả, chấm dứt hợp đồng; quy trình tiếp nhận khiếu nại | Khách báo sự cố qua đâu, trong bao lâu, shop xử lý theo các bước nào |
Luật còn liệt kê thời gian hiệu lực của lời chào bán, chi tiết cách dùng, bảo hành và quyền của khách tại Điều 38. Với hộp quà, "thời gian hiệu lực" thường là giá áp dụng tới ngày nào, nhất là quanh các dịp lễ.
Tin nhắn chốt đơn là hợp đồng: cho khách xem và xác nhận
Điều 38 yêu cầu người bán từ xa có cách để khách xem nội dung hợp đồng trước khi giao kết, trao đổi, làm rõ và xác nhận đồng ý, sau đó xem lại được. Với shop quà bán qua tin nhắn, cách đơn giản nhất là một tin nhắn chốt đơn đầy đủ: món quà, số món, giá, phí giao, tổng tiền, cọc, ngày giờ giao, địa chỉ, tên và số liên lạc người nhận, chính sách huỷ áp dụng, và câu "bạn kiểm tra và xác nhận giúp shop".
Khách trả lời "đồng ý" hay "ok" là đã xác nhận. Tin nhắn đó, cùng ảnh duyệt và ảnh giao, là bộ chứng từ của đơn. Đừng chốt đơn bằng một cuộc gọi rồi thôi; nếu phải gọi, nhắn lại nội dung sau cuộc gọi để khách xác nhận bằng chữ.
Phần này quan trọng vì hệ quả của nó: theo Điều 38 khoản 3 và 4, khi người bán cung cấp thông tin không chính xác hoặc không đầy đủ, khách có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng trong 30 ngày kể từ khi giao kết, không phải trả chi phí nào trừ phần hàng đã dùng, và người bán phải hoàn tiền trong 30 ngày. Một tin nhắn chốt đơn đầy đủ là cách shop chứng minh mình đã thông tin đủ.
Chứng từ và hoá đơn: khách có quyền đòi
Khách được quyền nhận hoá đơn, chứng từ. Điều 4 khoản 2 ghi rõ người tiêu dùng được cung cấp hoá đơn, chứng từ, tài liệu liên quan đến giao dịch. Điều 29 yêu cầu người bán cung cấp những thứ đó theo quy định của pháp luật hoặc theo yêu cầu của khách.
Bán qua mạng thì khách phải tải, lưu, in được. Điều 29 khoản 2: với giao dịch trên không gian mạng, người bán phải tạo điều kiện để khách truy cập, tải, lưu trữ và in hoá đơn, chứng từ. Ở shop nhỏ, một phiếu xác nhận đơn dạng ảnh hoặc tệp gửi qua tin nhắn là bước tối thiểu.
Hoá đơn theo quy định thuế là chuyện riêng. Loại hoá đơn bạn xuất được phụ thuộc vào việc bạn là cá nhân, hộ kinh doanh hay doanh nghiệp và quy định thuế hiện hành. Với khách công ty cần hoá đơn để quyết toán, hỏi trước khi chốt đơn và nói thật nếu shop chưa xuất được.
Giữ chứng từ cả phía shop. Lưu tin nhắn chốt đơn, ảnh duyệt, ảnh giao, xác nhận chuyển khoản theo từng đơn. Khi khách khiếu nại, bạn cần những thứ này nhiều hơn khách.
Tiếp nhận và trả lời khiếu nại
Điều 31 yêu cầu người bán tổ chức tiếp nhận, giải quyết phản ánh, yêu cầu, khiếu nại của khách, và thông báo cho khách việc đã tiếp nhận trong thời hạn 03 ngày làm việc. Ở shop quà, một quy trình bốn bước là đủ:
- Nhận: ghi rõ trên trang khách báo sự cố qua kênh nào, và nên báo trong khoảng thời gian nào sau khi nhận quà, nhất là đồ tươi.
- Báo đã nhận: trả lời ngay khi có thể, chậm nhất trong thời hạn luật cho phép, kèm câu "shop đang xem lại đơn, sẽ báo phương án trước giờ…".
- Xem lại: đối chiếu tin nhắn chốt đơn, ảnh duyệt, ảnh giao, ảnh khách gửi.
- Trả lời phương án: làm lại, bù món, hoàn một phần hay toàn bộ, kèm lý do; ghi kết quả vào sổ đơn.
Điều 31 khoản 3 yêu cầu công khai quy trình tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, nhưng khoản này không bắt buộc với cá nhân không phải đăng ký kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ. Dù không bắt buộc, vài dòng về cách báo sự cố trên trang vẫn giúp khách bớt phải doạ nạt mới được trả lời.
Với khách của chị Lan, câu trả lời đúng là: báo đã nhận ngay, xin ảnh giỏ quà, đối chiếu với ảnh duyệt, rồi bù món thiếu. Khách doạ báo cơ quan thường vì nghĩ shop sẽ im lặng; trả lời nhanh là hạ nhiệt nhanh nhất.
Thông tin của khách và của người nhận
Shop giữ thông tin của hai người. Người đặt và người nhận. Người nhận không hề giao dịch với bạn nhưng bạn có tên, địa chỉ, số liên lạc của họ. Cả hai đều cần được giữ kín.
Nói rõ dùng thông tin để làm gì. Điều 17 yêu cầu người bán thông báo rõ ràng mục đích, phạm vi thu thập, sử dụng và thời hạn lưu trữ thông tin, và phải được khách đồng ý, trừ trường hợp luật cho phép khác. Một câu trên trang: thông tin chỉ dùng để giao đơn và liên hệ về đơn.
Không ép khách đồng ý mới cho mua. Điều 25 khoản 14 cấm buộc khách đồng ý cho thu thập, sử dụng thông tin làm điều kiện để giao kết, trừ khi pháp luật có quy định khác. Cho khách chọn có nhận tin khuyến mãi hay không, đừng gộp vào điều kiện đặt hàng.
Không dùng địa chỉ người nhận để chào hàng. Người nhận chưa bao giờ đồng ý làm khách của bạn. Nhắn chào hàng cho người nhận dịp lễ sau là cách nhanh nhất làm cả người đặt lẫn người nhận khó chịu.
Thuê người giao thì dặn giữ kín. Điều 15 yêu cầu khi thuê bên thứ ba xử lý thông tin của khách thì phải được khách đồng ý và thoả thuận bằng văn bản về trách nhiệm bảo vệ thông tin. Với người giao thuê, ít nhất dặn rõ không lưu, không dùng thông tin người nhận vào việc khác.
Câu trong chính sách nên viết lại
Điều 25 liệt kê những điều khoản người bán không được đưa vào hợp đồng, điều kiện giao dịch chung với người tiêu dùng. Nhiều shop vô tình chép những câu dưới đây từ trang khác. Cột phải gợi ý cách viết lại:
| Câu hay gặp | Vấn đề | Viết lại |
|---|---|---|
| Shop không chịu trách nhiệm khi bên giao làm hỏng hàng | Loại trừ trách nhiệm khi bán qua bên thứ ba (khoản 9) | Quà hỏng khi giao, shop làm lại hoặc hoàn tiền rồi tự làm việc với bên giao |
| Không nhận khiếu nại sau khi người giao rời đi | Hạn chế quyền khiếu nại (khoản 2) | Đồ tươi vui lòng báo trong ngày nhận để shop kiểm tra kịp |
| Shop có quyền đổi món mà không cần báo | Đơn phương thay đổi hợp đồng (khoản 3) | Món hết hàng, shop báo và chờ bạn đồng ý món thay |
| Giá có thể thay đổi lúc giao | Thay đổi giá tại thời điểm giao (khoản 6) | Giá đã chốt trong tin nhắn là giá cuối cùng |
| Mọi tranh cãi do shop giải thích | Người bán tự giải thích điều khoản (khoản 8) | Hai bên cùng đối chiếu tin nhắn chốt đơn và ảnh duyệt |
Viết lại không làm shop thiệt. Ngược lại, chính sách công bằng khiến khách yên tâm đặt hơn, và khi có tranh chấp, những điều khoản bị luật cấm cũng không giúp gì cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Shop quà bán trên mạng xã hội có phải tuân theo luật bảo vệ người tiêu dùng không?
Có. Bán qua mạng xã hội là giao dịch từ xa trên không gian mạng. Mức trách nhiệm cụ thể phụ thuộc vào việc bạn là cá nhân không phải đăng ký kinh doanh hay là tổ chức, cá nhân kinh doanh, nhưng các trách nhiệm cơ bản về chất lượng, thông tin và đổi trả đều áp dụng.
Có bắt buộc ghi mã số thuế lên trang bán không?
Điều 37 yêu cầu người bán từ xa cung cấp mã số doanh nghiệp hoặc tài liệu tương đương với tổ chức, và mã số thuế cá nhân với cá nhân. Ghi trên phần giới thiệu của trang là cách đơn giản để đáp ứng và cũng làm khách tin hơn.
Khách khiếu nại thì shop phải trả lời trong bao lâu?
Theo Điều 31, người bán phải thông báo cho khách việc đã tiếp nhận phản ánh, yêu cầu, khiếu nại trong thời hạn 03 ngày làm việc. Với quà, nhất là đồ tươi, nên trả lời trong ngày vì để lâu thì không còn kiểm tra được.
Shop có phải giữ tin nhắn với khách không?
Nên giữ ít nhất tin nhắn chốt đơn, ảnh duyệt, ảnh giao và xác nhận thanh toán của từng đơn. Đây là bằng chứng giao dịch cho cả hai bên khi có khiếu nại hoặc khi khách cần chứng từ.
Ghi "không đổi trả" trên trang có được không?
Điều khoản loại trừ trách nhiệm luật quy định cho người bán là điều khoản không được phép theo Điều 25. Khi hàng không đúng thông tin đã đưa, khách vẫn có quyền đòi đổi hoặc trả. Nên viết rõ trường hợp nào đổi, trường hợp nào không, kèm lý do.